Budgettair kader en financiële ontwikkelingen

Algemeen
Zoals we in de inleiding ook aangeven, presenteren wij u de laatste (meerjaren) begroting van deze bestuursperiode. In de Voorjaarsnota 2025 hebben we aangegeven dat we in 2026 zoveel als mogelijk bestaande ambities voortzetten, intensiveren of afronden. Daarbij hebben we een forse opgave gehad aan het sluitend maken van de begroting. Ondanks dat de meicirculaire 2025 enige (incidentele) verbetering liet zien voor de financiën van gemeenten, moeten we constateren dat het zogenaamde ‘ravijnjaar’ enkel uitgesteld is naar 2028, en het ravijn bovendien dieper wordt dan verwacht. We zien dat de extra middelen voor de jeugdzorg enkel incidenteel beschikbaar zijn gesteld. Vanaf 2028 zijn door het kabinet juist extra bezuinigingen ingeboekt, gebaseerd op maatregelen die nog in wetgeving omgezet moeten worden.

De teruglopende bijdragen vanuit het Rijk, en de oplopende kosten waar we als gemeente mee te kampen hebben, dwingen ons om nu die scherpe keuzes te maken die nodig zijn om ook in de toekomst te kunnen blijven investeren in een sterk en leefbaar Helmond. Dit betekent dat we buiten de nieuwe autonome ontwikkelingen in deze begroting ook invulling geven aan de ombuigingen die in de programmabegroting 2025-2028 met uw raad zijn afgesproken. Een opgave die nodig was en nog steeds is om een stabiele en duurzame, financiële basis te garanderen voor onze stad en haar inwoners. De ombuigingsrichtingen uit de Voorjaarsnota 2025 zijn in deze begroting verder geconcretiseerd. We hanteerden de volgende uitgangspunten bij de keuzes voor de beheersmaatregelen:

• Dicht bij de strategische doelen blijven volgens de koers die uitgezet is bij de voorjaarsnota;
• Zoveel mogelijk beheersmaatregelen met een beperkte impact voor onze inwoners en ondernemers, dan wel impact met een beperkt bereik;
• Voorkomen van stapeling van maatregelen.

Maar deze begroting gaat niet alleen over ombuigen en stabiliseren. Deze begroting gaat ook over groei en de focus op de kwaliteitssprong die we ambiëren, en het continueren van onze basisdienstverlening die gewoon door moet draaien. Want ook hiervoor is van belang dat we stevig in onze schoenen staan. Wij zijn ervan overtuigd dat we deze bouwstenen bij elkaar hebben gebracht in deze programmabegroting 2026.

Begrotingsadvies VNG en Provincie
In de afgelopen jaren heeft de VNG, zeer uitzonderlijk, twee keer een begrotingsadvies gegeven aan haar leden. Dit richtte zich specifiek op de structurele korting vanaf 2026 (het ravijn). Ook dit jaar heeft de VNG een begrotingsadvies afgegeven voor de meerjarenbegroting 2026-2029. Dit concentreert zich met name op de vervolgafspraken op basis van de deskundigencommissie Jeugd (commissie Van Ark) die nog resteren na de Rijksvoorjaarsnota:

1. 2026 en 2027: probeer de begroting sluitend te maken, maar geef de effecten van de kortingen transparant weer;
2. Middelen terugwerkende kracht: benut het incidentele geld voor compensatie 2023 en 2024 om gaten in 2026 en 2027 te dichten of in te zetten in het stelstel;
3. 2028 en 2029: breng baten en lasten jeugdhulp in balans met stelpost Van Ark waarbij er een realistische raming is gemaakt van de lasten voor jeugdhulp.

Naar oordeel van de provincie, mogen we advies 2 niet opnemen in de begroting en advies 3 deels. Dit betekent dat de onderdelen ‘eigen bijdrage jeugdzorg’ en ‘sturen op trajectduur jeugdzorg’ via een stelpost budgettair neutraal in de begroting verwerkt mogen worden. Dit geldt op dit moment alleen voor de komende begroting 2026-2029. Voor de door het Rijk veronderstelde hogere besparingsopgave van de Hervormingsagenda (door prijs- en volumestijgingen sinds 2019) moeten gemeenten zelf maatregelen treffen. Een stelpost is hiervoor niet toegestaan. Wij volgen in deze begroting de lijn van de toezichthouder. Dit betekent dat we alleen de kortingen in het gemeentefonds voor de ‘eigen bijdrage jeugdzorg’ en ‘sturen op trajectduur jeugdzorg’ budgettair neutraal hebben verwerkt. In de tabel hieronder laten we zien wat het effect is op het begrotingssaldo wanneer we het begrotingsadvies van de VNG volledig overnemen. Dit saldo leest u af in de laatste regel. Overigens is op 8 september 2025 door het Rijk bevestigd dat de compensatie over de jaren 2023 en 2024, die in de tabel nog op PM staan, definitief beschikbaar komt voor gemeenten. Landelijk gaat het om een bedrag van € 728 miljoen.

• Richting een nieuw kabinet

Op het moment dat deze begroting vastgesteld is, hebben we de Tweede Kamer verkiezingen net achter de rug en richt het land zich op de formatie van een nieuw kabinet. De hoop is dat een nieuw kabinet structurele maatregelen zal nemen om te zorgen voor een betere balans van taken en middelen bij gemeenten. De Rijksvoorjaarsnota 2025 heeft daar enige incidentele verbetering in gebracht voor 2026 en 2027. Maar vanaf 2028 loopt de rijksbijdrage weer flink terug. De verkiezingsuitslag en de daaropvolgende formatie zijn van grote invloed op de mate waarin gemeenten de komende jaren in staat zijn om ambities waar te maken en voorzieningen op peil te houden.

• Netcongestie

Het elektriciteitsnet wordt steeds intensiever gebruikt, maar de uitbreidingen kunnen de groeiende vraag niet altijd bijbenen. Netbeheerders Tennet en Enexis werken hard aan de verzwaring van het stroomnet , maar dit kost tijd en de ontwikkelingen gaan snel. Er wordt ook gekeken naar congestiemanagement, waarbij bedrijven op bepaalde momenten hun verbruik of teruglevering aanpassen om het net te ontlasten. Eind december 2024 is in onze gemeente een aanjaagteam netcongestie gestart. Dit team werkt aan ee n ‘Uitvoeringsagenda Netcongestie Helmond’. Deze zal een overzicht geven van onze lokale aanpak de komende jaren. De verwachting is dat deze eind 2025 gereed is. Ondertussen verschijnen er periodiek raadsinformatiebrieven met een update over netcongestie. De laatste was op 1 juli 2025 (raadsinformatiebrief 117). Concreet kunnen we melden dat we het effect van netcongestie op de grondexploitatie (grex) betrekken in de jaarlijkse herziening en eventuele opening van nieuw grex-en. Daarnaast houden we in de vastgoedplannen van de gemeente (zoals nieuwe scholen) rekening met extra budget voor slimme energie-oplossingen.  

• Sociaal Domein en deskundigencommissie Jeugd

De stijgende kosten voor Jeugd en Wmo blijven een punt van zorg voor gemeenten. Hoewel de extra gelden in de meicirculaire 2025 voor de komende twee jaar enige verlichting bieden, is van een structurele oplossing nog geen sprake. De eerder ingestelde deskundigencommissie Jeugd (lees: commissie Van Ark) zou hier verandering in moeten brengen. De commissie heeft tot taak onafhankelijk zwaarwegend advies uit te brengen aan Rijk en gemeenten over de uitvoering van de maatregelen en de gepleegde inspanningen uit de Hervormingsagenda Jeugd, mede in relatie tot de uitgavenontwikkeling. Het eerste advies, getiteld 'Groeipijn' is begin 2025 uitgebracht. Begin 2028 volgt het tweede advies.

• Woningbouw en fysieke leefomgeving

De druk op de woningmarkt blijft onverminderd groot. Gemeenten spelen een belangrijke rol in het versnellen van de woningbouw en het realiseren van voldoende betaalbare en duurzame woningen. Deze verantwoordelijkheid leidt tot forse financiële en ruimtelijke opgaven, Mede door de oplopende tekorten in het Sociaal Domein, staat de ruimte die gemeenten in hun begroting kunnen reserveren voor deze fysieke investeringen onder druk. Door onvoldoende financiële middelen en onvoldoende beschikbare uitvoeringskracht, dreigt (landelijk) stagnatie van de woningbouwambities. Wij zijn verheugd over de aanwijzing van Helmond als één van de Grootschalige Woningbouwlocaties.

De schaal- en kwaliteitssprong in Helmond heeft met de aanwijzing door het Rijk een nieuwe impuls gekregen. De verwachting is dat Helmond tot 2040 groeit naar ongeveer 115.000 inwoners. Er komen 15.000 extra woningen bij, samen met nieuwe werkplekken, bedrijven en voorzieningen. Zo bouwen we samen verder aan een aantrekkelijke, bereikbare en duurzame stad, voor iedereen. De financiële aspecten van deze aanwijzing moeten de komende jaren concreet worden. Hierbij doet zich de kans voor om deze impuls te combineren met de reeds voorziene investeringen op dit terrein waarbij we zien dat met name de bereikbaarheidsmaatregelen, de energietransitie en de verduurzaming een opwaarts effect hebben op de verwachte kosten.

Lokale ontwikkelingen
Naast landelijke ontwikkelingen doen zich ook lokale ontwikkelingen voor die effect hebben op de financiën van onze gemeente. Deze ontwikkelingen maken, voor zover deze gekwantificeerd kunnen worden, onderdeel uit van het budgettair kader zoals gepresenteerd in paragraaf 3.2.

• Indexeringen

In de voorjaarsnota meldden we de toe te passen indexcijfers voor deze begroting zoals we die berekenen volgens onze reguliere indexatiesystematiek. In deze begroting zijn de uitkomsten van de Cao Gemeenten geconcretiseerd voor de loonkostenbudgetten. Daarnaast is inmiddels ook het indexcijfer voor de huuropbrengsten van het gemeentelijk vastgoed bekend. Hieronder hebben we de gehanteerde indexcijfers voor u op een rijtje gezet:

• Prijsgevoelige kosten- en opbrengstenbudgetten: 2,20%;
• Loonkostenbudgetten: Cao Gemeenten*;
• Subsidiebudgetten: 3,16%**;
• Belastingtarieven, leges en heffingen: 2,70%;
• Parkeertarieven: 4,1%***;
• Huuropbrengsten: CPI-index augustus 2025: 2,9%;

* De lonen stijgen gemiddeld 7,64% gedurende de looptijd van de Cao. De Cao geldt van 1 april 2025 tot 1 april 2027.
** Op enkele beleidsterreinen is de ophoging door indexatie ingezet om de ombuigingsopgave te realiseren.
*** De indexatie van het parkeertarief betreft voor 2,7% de reguliere inflatiecorrectie en voor 1,4% de ophoging voor het bekostigen van de openingstijden van fietsenstalling tijdens evenementen.

We constateren dat de gemeentelijke indexering, en de feitelijke lasten voor indexering, steeds verder uit elkaar gaan lopen. Dit komt door een combinatie van hogere inflatie (met name bij bouwprojecten) en individuele afspraken met Gemeenschappelijke Regelingen en andere contractpartners. Het komende jaar zullen we, voor Helmond en ook in regionaal verband, deze problematiek inventariseren en met voorstellen komen om hierop bij te sturen.

Investeringsprogramma 2026-2029
Het investeringsprogramma is geactualiseerd ten opzichte van de voorjaarsnota 2025. In paragraaf 3.5 gaan we uitgebreid in op het investeringsprogramma 2026.

Daarnaast werken wij aan een Investeringskalender Schaalsprong. De bedoeling is dat deze vooruit gaat kijken tot en met in elk geval 2040, en ook aandacht zal hebben voor de dekking van deze investeringen, met eigen middelen én middelen van buiten.

Schaal- en kwaliteitssprong
Een deel van onze financiële positie wordt beïnvloed door exploitatie-uitgaven en investeringen die we nu doen om de beoogde kwalitatieve schaalsprong te realiseren. Dat betekent dat we nu uitgaven doen, die we niet zouden doen als we die ambitie als stad niet hadden. Hiervoor krijgen wij geen aparte financiële middelen. Ofwel: een gemeente die deze opgave niet heeft, heeft meer financiële ruimte voor overige opgaven. De afgelopen jaren is de basis gelegd voor een schaalsprong richting 2040 en vanaf begrotingsjaar 2022 hebben we ook jaarlijks middelen beschikbaar gesteld. Hierbij kijken we verder dan ruimtelijke ordening en volkshuisvesting. We kijken bijvoorbeeld ook naar maatregelen op het gebied van jeugd en onderwijs, cultuur en recreatie en veiligheid. Met de beschikbare middelen geven we de komende jaren een blijvende impuls aan de bouw van woningen, het ontwikkelen van werklocaties, de mobiliteitstransitie en voorzieningen, met als doel het kwaliteitsniveau van de stad en het leefklimaat voor onze inwoners duurzaam en structureel te verbeteren.

In onderstaande tabel hebben we inzichtelijk gemaakt wat de impact van deze ontwikkelingen is op de begroting 2026-2029. Het betreft een globaal beeld dat duidelijk maakt wat de ruimte in de begroting is, wanneer we geen middelen inzetten voor de schaalsprong. Daarnaast kunnen we dit overzicht gebruiken in de gesprekken met het rijk over extra middelen die nodig zijn voor de schaalsprong. Er zitten veel grote investeringsprojecten in onze pijplijn. Denk aan Nieuw Brandevoort, Centrum+, projecten rond energietransitie en verduurzaming, bereikbaarheid. Deze zijn nu nog niet concreet en dus nog niet zichtbaar in de investeringskalender van deze begroting. Wij werken aan een Investeringskalender Schaalsprong, waarin wij ook deze ontwikkelingen zichtbaar willen maken. Wij zijn voornemens deze vóór het einde van deze collegeperiode met uw raad te delen.